Άσθμα

Όσα πρέπει να γνωρίζουμε για το άσθμα.

 

Το άσθμα είναι μια νόσος γνωστή από την αρχαιότητα, τα πρώτα δε καταγεγραμμένα συμπτώματα που μοιάζουν με αυτά του άσθματος υπάρχουν σε Αιγυπτιακό πάπυρο χρονολογούμενο από το 1550 π.Χ. Ο όρος «ασθμαίνω» αναφέρεται από τον Όμηρο στην Ιλιάδα ως το κόψιμο της ανάσας ή το λαχάνιασμα, ενώ ο Ιπποκράτης ήταν αυτός που εισήγαγε πρώτος το «άσθμα» ως νοσολογική οντότητα στην ιατρική. Από τότε βέβαια πολύ νερό κύλησε στο αυλάκι της γνώσης της ιατρικής επιστήμης, για να φτάσουμε στο σύγχρονο ορισμό του άσθματος ως μια χρόνια φλεγμονώδη νόσο των αεραγωγών.

Το άσθμα αποτελεί νόσο που προσβάλλει όλους τους λαούς.  Υπολογίζεται ότι 300 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν άσθμα παγκοσμίως και ότι εμφανίζεται στο 1-18% του πληθυσμού, αναλόγως την χώρα.  Πρόσφατες μελέτες έδειξαν ότι στην Ελλάδα έχει άσθμα το 8,6% του πληθυσμού (9,2% των ενήλικων και 5,9% των παιδιών/έφηβων), ποσοστά τα οποία είναι αυξημένα στην Κρήτη (περίπου 10-15%). Το άσθμα  δεν κάνει διακρίσεις. Από άσθμα πάσχουν πολιτικοί, αθλητές και μάλιστα επαγγελματίες, καλλιτέχνες κ.α. Μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Στην παιδική ηλικία οφείλεται συνήθως σε αλλεργίες. Στους ενήλικες σχετίζεται λιγότερο με τις αλλεργίες και μπορεί να είναι  σοβαρότερο ειδικά όταν δεν αντιμετωπίζεται σωστά.

Στο άσθμα προσβάλλονται οι βρόγχοι, οι αεραγωγοί που μεταφέρουν τον αέρα στους πνεύμονες. Συγκεκριμένα οι αεραγωγοί φλεγμαίνουν, γίνονται δηλαδή ερυθροί, υπερευαίσθητοι, οιδηματώδεις  και επομένως ο αυλός τους στενεύει. Επιπλέον,  μικροί μύες που περιβάλλουν τους αεραγωγούς (σαν δακτυλίδια) συσπώνται και οδηγούν σε περαιτέρω στένωση (βρογχόσπασμο), ενώ παράλληλα  αυξημένη παραγωγή βλέννης (πτύελα) αποφράσσει τους βρόγχους.

 

 





Αποτέλεσμα των παραπάνω είναι να υπάρχει δυσκολία τόσο στην είσοδο όσο και στην έξοδο του αέρα από τους πνεύμονες, γεγονός που ο ασθματικός βιώνει ως δύσπνοια, βάρος ή σφίξιμο στο στήθος,  συρίττουσα αναπνοή (γατάκια) ενώ

συχνά  υπάρχει και βήχας. Η αναπνοή τότε γίνεται δύσκολη.
Είναι σαν να προσπαθεί κανείς να πάρει αναπνοή μέσα από ένα καλαμάκι. Η προσπάθεια είναι τόσο έντονη που μετά από λίγο τον έχει κουράσει.  

Χαρακτηριστικό του άσθματος είναι ότι τα συμπτώματα αυτά μεταβάλλονται στον χρόνο. Μπορεί, δηλαδή, να είναι εντονότερα αργά το βράδυ ή νωρίς το πρωί, να παρουσιάζουν διακυμάνσεις από μέρα σε μέρα, με τις εποχές του χρόνου και  μετά από την έκθεση σε κάποιον εκλυτικό παράγοντα (πχ σκόνη, γύρη λουλουδιών, καπνός τσιγάρου, έντονες οσμές, σωματική άσκηση, έντονο γέλιο, stress, υγρασία και μεταβολές καιρικών συνθηκών, φάρμακα, ουσίες στον εργασιακό χώρο κτλ). Τα συμπτώματα μπορεί να  επιδεινώνονται  με τις αναπνευστικές λοιμώξεις ενώ χαρακτηριστικά βελτιώνονται αυτόματα ή μετά από θεραπεία.                  

Παρόλο που δεν γνωρίζουμε την αιτία εμφάνισης του άσθματος, πιθανολογείται ότι αναπτύσσεται  λόγω κληρονομικών (γενετική προδιάθεση) αλλά και περιβαλλοντικών παραγόντων, πολλοί από τους οποίους στη συνέχεια αποτελούν και αιτία επιδείνωσης ή δύσκολης ρύθμισης του. Το άσθμα χαρακτηριστικά εμφανίζεται συχνότερα σε παιδιά γονέων με άσθμα,  μεταξύ αδερφιών και ειδικά μεταξύ διδύμων.  Το κάπνισμα τόσο κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης όσο και μετά τη γέννα επιδρά αρνητικά στην ανάπτυξη των πνευμόνων και μπορεί να οδηγήσει σε άσθμα, ενώ αντίθετα ο μητρικός θηλασμός και η διαβίωση σε αγροτικές περιοχές φαίνεται να προστατεύουν από την πιθανότητα εμφάνισης άσθματος.

Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επιδεινώνουν το  άσθμα. Τέτοιοι είναι:

1.       τα αλλεργιογόνα (τα ακάρεα της οικιακής σκόνης, οι κατσαρίδες, οι μύκητες της υγρασίας-του χώματος και της βλάστησης σε αποσύνθεση, η γάτα και ο σκύλος, η γύρη κάποιων λουλουδιών ή δένδρων, η μούχλα).

2.      άλλοι ερεθιστικοί παράγοντες (καπνός τσιγάρου, καπνός  από ξυλόσομπες-τζάκια, έντονες μυρωδιές, η υγρασία),

3.      παράγοντες στην εργασία (επαγγελματικό άσθμα= συχνότερα σε εργαζόμενους σε φούρνους, ελαιοχρωματιστές, κομμωτές, αγρότες, κτηνοτρόφους, πτηνοτρόφους, βαφείς αυτοκινήτων, σε εργαζόμενους σε βιομηχανία πλαστικών, νοσηλευτές- ιατροί ),

4.      συντηρητικά τροφών (sulfites σε μπύρες, κρασί, γαρίδες, αποξηραμένα φρούτα, επεξεργασμένες πατάτες)

5.      οι πνευμονικές λοιμώξεις,

6.      φάρμακα (αντιφλεγμονώδη, σταγόνες για το γλαύκωμα, καρδιολογικά φάρμακα κ.α.),

7.      τέλος αρκετοί ασθματικοί εμφανίζουν συμπτώματα κατά την άσκηση (γέλιο, εργασίες, αθλητικές δραστηριότητες).

Η διάγνωση του άσθματος δεν είναι πάντα εμφανής καθώς τα συμπτώματα εμφανίζονται σε διαφορετικό βαθμό σε κάθε ασθενή, μεταβάλλονται στον χρόνο και μερικές φορές είναι ήπια. Για τον λόγο αυτό είναι αναγκαίος ο έλεγχος από πνευμονολόγο, ο οποίος από το ιστορικό, την κλινική εξέταση, και την χρήση εξειδικευμένων διαγνωστικών μεθόδων  με κύρια την σπιρομέτρηση μπορεί να διαγνώσει το άσθμα σας. 


Η  σπιρομέτρηση (εδώ) είναι μία εύκολη για τον ασθενή εξέταση με την οποία μετράμε την ταχύτητα και την ποσότητα του αέρα που διέρχεται από τους βρόγχους κατά τη διάρκεια μιας έντονης αναπνοής. Είναι πλέον μια αναγκαία και αναντικατάστατη εξέταση που πρέπει να κάνουν όλοι οι ασθενείς (παιδιά και ενήλικες)  που έχουν συμπτώματα από το αναπνευστικό.  Οι μετρήσεις που παίρνουμε είναι απολύτως απαραίτητες για να διαγνώσουμε την απόφραξη που προκαλεί το άσθμα, να παρακολουθήσουμε την ανταπόκριση στη θεραπεία του και να αναγνωρίσουμε έγκαιρα τις παροξύνσεις του. Μάλιστα, τα σύγχρονα σπιρόμετρα διαθέτουν κατάλληλο λογισμικό που καθιστούν την σπιρομέτρηση ευχάριστη σαν παιχνίδι ακόμη και σε μικρά παιδιά,  γεγονός ιδιαίτερα χρήσιμο για τη διάγνωση και τη θεραπεία του άσθματος στους μικρούς μας φίλους.

Η θεραπεία του άσθματος στοχεύει στον περιορισμό της φλεγμονής που συμβαίνει όπως περιγράψαμε στους βρόγχους. Αυτό επιτυγχάνεται με την αποφυγή από τον ασθματικό ασθενή  κάθε πιθανού  παράγοντα  που γνωρίζει ότι του προκαλεί επιδείνωση των συμπτωμάτων, και με την κατάλληλη φαρμακευτική θεραπεία . Στόχος της θεραπείας είναι η εξαφάνιση των συμπτωμάτων και ο μη περιορισμός οποιασδήποτε δραστηριότητας λόγω του άσθματος. Η θεραπεία είναι απολύτως απαραίτητη καθώς με την πάροδο του χρόνου και εφόσον δεν λαμβάνεται η κατάλληλη θεραπεία, μπορεί να συμβούν μόνιμες αλλοιώσεις στους βρόγχους που εμποδίζουν την πλήρη διάνοιξη τους με αποτέλεσμα τα συμπτώματα να γίνουν μόνιμα.

 Οι ασθματικοί πρέπει να αποφεύγουν οτιδήποτε έχουν παρατηρήσει ότι τους προκαλεί επιδείνωση των συμπτωμάτων του άσθματος τους αλλά και καθετί στο οποίο είναι αλλεργικοί (λουλούδια, ζώα κ.α). Για την αναγνώριση πιθανής αλλεργίας πρέπει να γίνονται αλλεργικές δερματικές δοκιμασίες (πχ δια νυγμού) σε κάθε ασθματικό.  Επίσης  όσοι πάσχουν από άσθμα πρέπει να εμβολιάζονται με το αντιπνευμονιοκοκκικό εμβόλιο (σύμφωνα με την οδηγία του πνευμονολόγου τους) και κάθε φθινόπωρο με το αντιγριπικό εμβόλιο.

Το άσθμα δεν είναι μια ομοιογενής και σταθερή νόσος αλλά η βαρύτητά του κυμαίνεται ανάλογα με τον ασθενή από πολύ ήπιο έως πολύ σοβαρό. Επιπλέον, το άσθμα είναι μια μεταβαλλόμενη νόσος και κάθε ασθενής μπορεί να έχει περιόδους απολύτου ελέγχου του άσθματός του καθώς και περιόδους παροξύνσεων. Για το λόγο αυτό, η αντιμετώπιση και η θεραπεία δεν μπορεί να είναι η ίδια για όλους τους ασθενείς, ούτε καν η ίδια για ένα συγκεκριμένο ασθενή στη πορεία του χρόνου. Η αγωγή πρέπει να μεταβάλλεται και να προσαρμόζεται στις ανάγκες του συγκεκριμένου ασθενούς, την συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του και της νόσου του, όπως συμβαίνει άλλωστε με τα περισσότερα νοσήματα (υπέρταση, διαβήτης κ.α).  

Τα  φάρμακα που χρησιμοποιούνται στο άσθμα διακρίνονται σε 2 κατηγορίες:

1) τα ρυθμιστικά φάρμακα, δηλαδή αυτά που αντιμετωπίζουν την φλεγμονή στους βρόγχους που αναφέραμε, πρέπει να χρησιμοποιούνται καθημερινά και μακροχρόνια και να διακόπτονται σταδιακά μετά από πλήρη έλεγχο του άσθματος και μόνο μετά από σύσταση πνευμονολόγου. Τέτοια είναι τα εισπνεόμενα στεροειδή, οι τροποποιητές λευκοτριενίων, η  θεοφυλλίνη και οι ενέσιμες anti-IgE και anti-IL5. . Οι ασθματικοί και οι γονείς των παιδιών που πάσχουν από άσθμα θα πρέπει να γνωρίζουν ότι  τα εισπνεόμενα στεροειδή (κορντιζόνη)  αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της θεραπείας του άσθματος (αλλεργικού ή μη) και είναι ασφαλέστατα ακόμη και σε μικρά παιδιά ή σε εγκύους. Όταν λαμβάνονται στη σωστή δοσολογία έχουν σπανιότατα παρενέργειες  οι οποίες, μάλιστα, είναι ασήμαντες συγκριτικά με την φυσιολογική - χωρίς συμπτώματα και κρίσεις -ζωής που προσφέρουν.

2)τα ανακουφιστικά φάρμακα, δηλαδή αυτά που προκαλούν ταχεία και συχνά εντυπωσιακή υποχώρηση συμπτωμάτων μέσω άρσης του βρογχόσπασμου όπως τα εισπνεόμενα βρογχοδιασταλτικά ταχείας δράσης, η θεοφυλλίνη κ.α. Κάθε ασθενής πρέπει να έχει μαζί του κάποιο ανακουφιστικό φάρμακο και να γνωρίζει ότι η ανάγκη για συχνή χρήση του σημαίνει απορρύθμιση του άσθματος του.

Οι παροξυσμοί (κρίσεις) του άσθματος συμβαίνουν, όπως αναφέραμε, μετά από λοιμώξεις ή ερεθιστικούς παράγοντες, εμφανίζονται  ως επίμονος βήχας, συριγμός και σφίξιμο στο στήθος που δεν περνάνε ή οδηγούν σε συχνή  χρήση ανακουφιστικού φαρμάκου. Όταν ο ασθενής με άσθμα βιώσει αλλαγή στα συμπτώματα του άσθματος του πρέπει να εξετάζεται από τον θεράποντα πνευμονολόγο του. Η ανάγκη αυτή γίνεται επιτακτική όταν η δύσπνοια είναι τόσο έντονη και υπάρχει δυσκολία στην ομιλία, ξύπνημα από τον ύπνο, δυσκολία στο περπάτημα, μπλε χρωματισμό στα χείλη ή τα δάκτυλα, έντονο και γρήγορο χτύπημα της καρδιάς  και μη βελτίωση μετά από εισπνοές με το ανακουφιστικό φάρμακο.

Η διάγνωση του άσθματος στενοχωρεί και τρομάζει πολλούς ανθρώπους, όταν δεν είναι καλά πληροφορημένοι, επειδή πρόκειται για ένα νόσημα χρόνιο. Όμως ο ασθματικός μπορεί να είναι εντελώς καλά με την κατάλληλη αγωγή. Το γεγονός ότι ο ασθματικός ασθενής έχει αυξημένη ευαισθησία στους βρόγχους και μπορεί να αισθανθεί δύσπνοια δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να έχει εντελώς φυσιολογική ζωή. Μπορούμε εδώ να φέρουμε ένα παράδειγμα. Τα μικρά παιδιά έχουν μια αυξημένη ευαισθησία στον ήλιο. Τα προστατεύουμε με καπέλο και αντηλιακό και δεν καίγονται. Παρόμοια προφυλάσσουμε τους ασθματικούς με τα κατάλληλα φάρμακα, έτσι ώστε το άσθμα να ελέγχεται πλήρως. Η εκπαίδευση του ασθενούς είναι επομένως θεμελιώδους σημασίας. Ο ασθενής πρέπει να καταλάβει ότι πάσχει από μια χρόνια νόσο, να μάθει να ζει με αυτή και να συνειδητοποιήσει ότι αν και δεν υπάρχει πλήρης θεραπεία του άσθματος, στους περισσότερους ασθενείς ο έλεγχος της νόσου μπορεί να επιτευχθεί και να διατηρηθεί, έτσι ώστε να έχουν μια απόλυτα φυσιολογική ζωή.


Άσθμα και εγκυμοσύνη.

 

Το άσθμα είναι ένα από τα πιο κοινά νοσήματα που σχετίζονται με την εγκυμοσύνη. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν πως περίπου 0,5 έως 4% των κυήσεων επιπλέκονται από άσθμα. Κατά την εγκυμοσύνη, περίπου στο 1/3 των γυναικών το άσθμα επιδεινώνεται, στο 1/3 βελτιώνεται και στο 1/3 η βαρύτητά του παραμένει αμετάβλητη.

Όταν μία έγκυος έχει άσθμα – και κυρίως όταν αυτό δεν ελέγχεται καλά – μπορεί να εμφανιστούν δυσμενή συμβάντα στην κύηση, όπως θάνατος του εμβρύου, πρόωρη διακοπή της κύησης, υπερτασικές διαταραχές ή διαβήτης της κύησης, όπως και αιμορραγία πριν και μετά τον τοκετό. Γι' αυτούς τους λόγους, οι κυοφορούσες γυναίκες με άσθμα χρειάζονται προσεκτική παρακολούθηση και κατάλληλη θεραπεία. Μια έγκυος γυναίκα με άσθμα πρέπει να παρακολουθείται παράλληλα από τον πνευμονολόγο της, σε συνεργασία με τον γυναικολόγο που της παρέχει τη μαιευτική φροντίδα, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις μέτριου-σοβαρού άσθματος ή σε εγκυμοσύνη που εμφανίζει επιπλοκές. Εάν είσαι έγκυος και έχεις άσθμα πρέπει να συμβουλεύεσαι τακτικά το γιατρό σου από την αρχή και σε όλη τη διάρκεια της εγκυμοσύνης

Στόχοι της αντιμετώπισης του άσθματος κατά την εγκυμοσύνη είναι:

·         Ο έλεγχος των ημερήσιων και νυχτερινών συμπτωμάτων

·         Η διατήρηση της φυσιολογικής ή της καλύτερης πνευμονικής λειτουργίας

·         Η διατήρηση φυσιολογικών επιπέδων δραστηριότητας

·         Η αποφυγή εμφάνισης  κρίσεων

·         Οι ελάχιστες δυνατές παρενέργειες από τα φάρμακα

·         Η γέννηση ενός υγιούς νεογνού

 Η θεραπεία του άσθματος στην εγκυμοσύνη δεν διαφέρει σημαντικά από εκείνη εκτός εγκυμοσύνης. Τα περισσότερα φάρμακα που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση του άσθματος, ιδιαίτερα τα εισπνεόμενα, είναι ασφαλή στην εγκυμοσύνη και δεν θα πρέπει να διακόπτονται από την έγκυο, γιατί με το σωστό έλεγχο του άσθματος διασφαλίζεται η υγεία του εμβρύου και της μητέρας.

Είναι επίσης πολύ σημαντικό κατά την εγκυμοσύνη να καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να αποφεύγονται οι εκλυτικοί-ερεθιστικοί παράγοντες στο περιβάλλον .

 

Άσθμα και παιδιά.

 

Στα παιδιά το άσθμα εκδηλώνεται με  συμπτώματα όμοια με τους ενήλικες (βήχας, συριγμός, δύσπνοια, βάρος στο στήθος) που γίνονται εντονότερα κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού, της γυμναστικής ή στο έντονο γέλιο  Ειδικά στα παιδιά κάτω των 5 ετών, όπου οι ιογενείς λοιμώξεις είναι συχνές η διάγνωση του άσθματος είναι δυσκολότερη. Στα παιδιά αυτά το άσθμα πιθανώς υπάρχει όταν τα συμπτώματα επιμένουν πάνω από 10 ημέρες μετά από μια ιογενή λοίμωξη, όταν το παιδί έχει συχνά επεισόδια κάθε έτος, όταν υπάρχει  επιδείνωση τη διάρκεια της νύκτας, στο γέλιο, το παιχνίδι και όταν στην οικογένεια (γονείς –αδέρφια) υπάρχει ιστορικό ατοπίας (αλλεργίας) ή άσθματος. Μερικές φορές μάλιστα ένα παιδί με  αδιάγνωστο ή αρρύθμιστο άσθμα μειώνει την φυσική του δραστηριότητα και μάλιστα με τρόπο που μπορεί να διαφύγει της προσοχής των γονέων του.

Η διάγνωση του άσθματος στα παιδιά γίνεται βάσει του ιστορικού, της κλινικής εξέτασης και της σπιρομέτρησης (τα παιδιά μπορούν να εκτελέσουν σωστά τη σπιρομέτρηση συνήθως μετά τα 4-5 έτη). Όταν τα συμπτώματα δεν είναι σαφή χρειάζεται, μερικές φορές, να χορηγήσουμε δοκιμαστική θεραπεία για 2-3 μήνες και να εκτιμήσουμε εάν υπάρχει βελτίωση των συμπτωμάτων κατά τη διάρκεια της χορήγησης της.

Η θεραπεία του άσθματος στα παιδιά γίνεται με όμοια φάρμακα με τους ενήλικές αλλά με διαφορετικές δόσεις και με χρήση ειδικών αεροθαλάμων ανάλογα με την ηλικία. Η σωστή λήψη της είναι σημαντική ώστε το παιδί να μην διατρέχει κίνδυνο σοβαρών παροξύνσεων και για να ζει μια φυσιολογική ζωή χωρίς περιορισμούς γεγονός που μπορεί να έχει δυσμενή δράση στην σωματική και κοινωνική του ανάπτυξη.

Για την έγκαιρη διάγνωση και τη σωστή αντιμετώπιση του άσθματος πρέπει να  υπάρχει συνεχής συνεργασία με τον/την παιδίατρο του μικρού ασθενούς.

 



 

Βιττωράκης Στυλιανός
 Δημιουργία: Δεκέμβριος 2011
Τροποποίηση: Ιούνιος 2017
 

Ευχαριστώ για την πολύτιμη συνεισφορά τους στην σύνταξη του κειμένου την κα. Μίνα Γκάγκα (Διευθύντρια 7ης Πνευμονολογικής Κλινικής Σωτηρία - Γραμματέας Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρίας) και τον κ.Ελευθέριο Ζέρβα (Επιμελητής 7ης Πνευμονολογικής Κλινικής Σωτηρία - Συντονιστής της Ομάδας Άσθματος της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας)

 

Comments